Η μουσική της αρχαίας ποίησης δεν βρίσκεται μόνο στις λέξεις, αλλά κυρίως στον ρυθμό που τις διαπλέκει. Στο σημερινό μας άρθρο, θα κάνουμε μια πρώτη προσέγγιση στον δακτυλικό εξάμετρο — τον μετρικό σκελετό που στήριξε τα έπη του Ομήρου, του Ησίοδου και τόσων άλλων. Πώς λειτουργεί; Τι τον καθιστά τόσο εμβληματικό; Ας ξεκινήσουμε να ξετυλίγουμε τον ρυθμικό του μηχανισμό. Eμείς θα ασχοληθούμε με την μετρική ανάλυση του Ομήρου, τόσο της Ιλιάδας όσο και της Οδύσσειας! Ας αρχίσουμε αυτό το μοναδικό ταξίδι στο παρελθόν και στις ρίζες μας
Το δακτυλικό εξάμετρο είναι απο τα σημαντικότερα
μέτρα της αρχαίας ελληνικής μετρικής.Το μέτρο αυτό
το χρησιμοποιούμε στο έπος και στην συγκεκριμένη
περίσταση στον ‘Ομηρο, στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια.Το
συναντούσαμε και στην παλαιότερη ύλη του πτυχιακού με το
Έργα και Ημέραι του Ησιόδου.
Πριν ξεκινήσουμε να δούμε παραδείγματα αλλά και την
ανάλυση και το σχηματισμό του μέτρου, καλό είναι να πούμε
κάποιους από τους βασικούς κανόνες μετρικής που θα μας
χρειαστούν για την κατανόηση του μέτρου.
Κανόνες Μετρικής
*Μία συλλαβή λογαριάζεται βραχεία,
οταν αποτελείται
από ένα φωνήεν που είναι βραχύ, δηλαδή ε,ο ή τα δίχρονα
α,ι ,υ με την προυπόθεση να μην ακολουθεί τίποτα άλλο από
ένα απλό σύμφωνο
*Φύσει μακρά,
είναι μια συλλαβή που περιέχει
μακρό φωνήεν, δηλαδή η,ω,.η α,ι,υ ή δίφθογγο όπως
αι,οι,ει,υι,ωι δηλαδή ω με υπογεγραμμένη και ηι δηλαδή η με
υπογεγραμμένη
*Θέσει μακρά,
είναι μια συλλαβή που την παίρνουμε
σαν μακρά, αν ύστερα από το βραχύ φωνήεν
ακολουθούν είτε συνδυασμός δύο συμφώνων, ή ένα διπλό
σύμφωνο ζ,ξ,ψ ή περισσότερα από ένα απλά σύμφωνα.
Άρα είναι μακρά μια συλλαβή που την ακολουθούν δύο ή
περισσότερα σύμφωνα ή ένα διπλό ακόμα και αν αυτή η
συλλαβή φαινομένικά φαινόταν βραχεία.
σαν απλά σύμφωνα λογαριάζονται όλα τα άφωνα, κ,γ,χ/π,
β,φ/τ,δ,θ και τα ημίφωνα λ,ρ που είναι υγρά και τα ένρινα
λ,ρ και το συριστικό ς
*Ένας ακόμη κανόνας που θα κληθούμε να συναντήσουμε
αρκετές φορές, είναι όταν έχουμε ένα συμφωνικό
σύμπλεγμα που αποτελείται από άφωνο και υγρό έχει συχνά
μονοσυμφωνική αξία,ιδίως όταν βρίσκεται όχι στο εσωτερικό
λέξης αλλά στην αρχή της επόμενης
πχ Θεά κέκλημαι το κε στο κεκλημαι θεωρείται εδώ βραχύ
γιατί ακολουθεί κλ δηλ άφωνο και υγρό
Αυτό είναι το φαινόμενο είναι ιδιαίτερο συχνό στους
αττικούς ποιητές και το αποκαλούμε αττική βράχυνση
Σχηματισμός δακτυλικού εξάμετρου στίχου
Το Δακτυλικό εξάμετρο αποτελείται από 6 δακτύλους που
απαρτίζονται απο μια μακρά και δυο βραχείες συλλάβες, οι
οποίες μπορούν να αντικατασταθούν με μία μακρά και να
χουμε σπονδείο δύο μακρές δηλαδή αντί για δάκτυλο.
Γενικά, διακρίνονται τρία μοτίβα δακτυλικού εξάμετρου:
-UU / -UU / -UU / -UU / -UU / -- ή ολοδάκτυλος,
γιατί αποτελείται αποκλειστικά από δακτύλους.
-UU / -UU / -UU / -UU / -- / -- ή σπονδειάζων, γιατί
ενώ ξεκινά με δακτύλους τείνει προς τον σπονδείο
-- / -- / -- / -- / -- / -- ή ολοσπόνδειος, γιατί
αποτελείται εξ ολοκλήρου από σπονδείους. Πρόκειται για τη
συντομότερη μορφή του στίχου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ο στιχός ένα από τα τρία
παραπάνω οπωσδήποτε, αλλά είναι αυτά που συναντάμε
συχνότερα
Η ΠΡΟΣΩΔΙΑ ΣΤΟΝ ‘ΟΜΗΡΟ’
Εκτός από τους βασικούς κανόνες προσωδίας που είδαμε
στο προηγούμενο κεφάλαιο, υπάρχουν και κάποιες ιδιαίτερες
περιπτώσεις προσωδίας που ταιριάζουν ειδικά στον Όμηρο,
και είναι οι εξής
1. Ένα βραχύ φωνήεν στο τέλος μιας λέξεως μετατρέπεται
σε θέσει μακρό, αν η επόμενη λέξη ξεκινά με δύο ή
περισσότερα σύμφωνα ή ένα διπλό σύμφωνο
πχ τίς τ᾽ ἄρ σφωε θεῶν ἔριδι ξυνέηκε μάχεσθαι; Το ἔριδι
είναι μακρό το ι γιατί η επόμενη ξεκινάει από ζ που είναι
διπλό σύμφωνο
2. Η φύσει βραχεία λήγουσα μιας λέξης που κλείνει με ένα
απλό σύμφωνο, γίνεται θέσει μακρά, αν η επόμενη λέξη
αρχίζει με ένα ή περισσότερα σύμφωνα
πχ τὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς:
εδώ είναι το νος στο απαμειβόμενος μακρό γιατί η
επόμενη λέξη ξεκινάει από δύο σύμφωνα π και ρ
3.Το γυμνό βραχύ φωνήεν ή δίφθογγος στο τέλος μια λέξης
μπορεί να βραχυνθεί, αν η επόμενη λέξη αρχίζει με φωνήεν
ή δίφθογγο.Αυτή η βράχυνση γίνεται για την αποφυγή
της χασμωδίας και γι αυτόν τον λόγο ονομάζεται
χασμωδική βράχυνση
πχ λευκοὶ ὕπερθε γένοντο κονισάλῳ, ὅν ῥα δι᾽ αὐτῶν,
εδώ είναι το κοι στο λευκοί είναι βραχύ αν και δίφθογγος
γιατί η επόμενη λέξη ξεκινάει από υ δηλαδή φωνήεν
παρόλα αυτά υπάρχουν εξαιρέσεις όπου η συλλαβή δεν
βραχύνεται και παραμένει μακρά και αυτό είναι το λεγόμενο
χασμωδικό μακρό
πχ ἡμετέρῳ ἐνὶ οἴκῳ ἐν Ἄργεϊ τηλόθι πάτρης, εδώ είναι
στο ἡμετέρῳ το ω μακρό και δεν βραχύνεται παρόλο που
η επόμενη λέξη ξεκινάει από φωνήεν το ε
ΟΙ «ΤΟΜΕΣ» ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ
Τέσσερις είναι οι ‘τομές’ οι οποίες απαντούν στα Ομηρικά
Έπη, και είναι οι ακόλουθες:
1 πενθημιμερής: είναι η τομή που συμβαίνει αν ύστερα από
το τρίτο τονισμένο μακρό υπάρχει τέλος λέξης
2 κατά τρίτον τροχαίον: είναι η τομή που συμβαίνει όταν ο
τρίτος πόδας μας είναι δάκτυλος και ύστερα από το πρώτο
βραχύ του δακτύλου, υπάρχει τέλος λέξης
.............
Για ιδιαίτερα φιλολογικά μαθήματα και τις πλήρεις σημειώσεις, επικοινωνήστε μαζί μου.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου